جذب کربن در خاک؛ فرصتی اقلیمی برای کسب‌وکارهایی فراتر از کشاورزی

وقتی درباره جذب کربن در خاک صحبت می‌شود، ذهن بیشتر ما به سمت کشاورزی می‌رود؛ زمین‌های زراعی، محصولات پوششی، کودهای آلی و روش‌های احیای خاک.

این تصور تا حدی درست است. بخش کشاورزی یکی از مهم‌ترین حوزه‌هایی است که می‌تواند به افزایش ذخیره کربن در خاک کمک کند. اما ماجرا به مزارع محدود نمی‌شود.

شرکت‌های ساختمانی، صنایع معدنی، توسعه‌دهندگان املاک، شرکت‌های انرژی، مالکان زیرساخت، مجموعه‌های صنعتی و حتی سازمان‌هایی که تنها بخشی از زمین‌های پیرامون کارخانه‌ها و ساختمان‌های خود را مدیریت می‌کنند، می‌توانند بر سلامت خاک و ظرفیت آن برای نگهداری کربن اثر بگذارند.

این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که خاک فقط بستری برای ساخت‌وساز یا سطحی خالی در اطراف تأسیسات نیست. خاک سالم می‌تواند آب بیشتری نگه دارد، فرسایش را کاهش دهد، از تنوع زیستی حمایت کند و بخشی از کربن موجود در جو را در خود ذخیره سازد.

برای کسب‌وکارها، توجه به خاک می‌تواند بخشی از یک استراتژی گسترده‌تر برای پایداری، سازگاری اقلیمی، مدیریت زمین و مسئولیت‌پذیری محیط‌زیستی باشد.

جذب کربن در خاک چیست؟

جذب کربن در خاک به فرایندی گفته می‌شود که طی آن بخشی از دی‌اکسیدکربن موجود در جو، از طریق گیاهان و فرایندهای زیستی وارد خاک می‌شود و به شکل کربن آلی در آن ذخیره می‌ماند.

گیاهان هنگام فتوسنتز، دی‌اکسیدکربن را از هوا جذب می‌کنند. بخشی از این کربن وارد ریشه‌ها، بقایای گیاهی و مواد آلی خاک می‌شود. فعالیت میکروارگانیسم‌ها نیز در تجزیه و تبدیل این مواد نقش دارد.

وقتی خاک سالم باشد، پوشش گیاهی حفظ شود و تخریب فیزیکی آن محدود بماند، امکان ذخیره بیشتر کربن افزایش پیدا می‌کند.

در مقابل، وقتی خاک به‌طور مکرر تخریب، فشرده، فرسوده یا از پوشش گیاهی خالی شود، بخشی از کربن ذخیره‌شده آن می‌تواند آزاد شود.

بنابراین جذب کربن در خاک فقط به اضافه کردن مواد آلی مربوط نیست. این فرایند به مجموعه‌ای از عوامل وابسته است:

• کیفیت پوشش گیاهی؛
• میزان تخریب خاک؛
• فعالیت زیستی؛
• رطوبت؛
• نوع کاربری زمین؛
• و نحوه مدیریت بلندمدت آن.

خاک سالم علاوه بر نگهداری کربن، ساختار بهتر، ظرفیت بیشتر برای جذب آب و مقاومت بالاتری در برابر خشکسالی و فرسایش دارد.

چرا این موضوع فقط به کشاورزی مربوط نیست؟

بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی خارج از کشاورزی نیز مستقیماً بر خاک اثر می‌گذارند.

ساخت‌وساز، توسعه شهری، استخراج منابع، احداث جاده، خطوط انتقال انرژی، فرودگاه‌ها، انبارها، کارخانه‌ها و پروژه‌های صنعتی همگی می‌توانند به جابه‌جایی، فشردگی یا تخریب خاک منجر شوند.

در بسیاری از پروژه‌ها، خاک فقط به‌عنوان مانعی در مسیر توسعه دیده می‌شود؛ چیزی که باید برداشته، تسطیح یا جابه‌جا شود.

اما اگر شرکت‌ها خاک را بخشی از سرمایه طبیعی خود بدانند، تصمیم‌های متفاوتی خواهند گرفت.

مثلاً به‌جای حذف کامل پوشش گیاهی، ممکن است بخشی از آن را حفظ کنند. به‌جای رها کردن زمین‌های بلااستفاده، آن‌ها را احیا کنند. به‌جای استفاده از گونه‌های نامتناسب، پوشش گیاهی بومی ایجاد کنند.

به همین دلیل، جذب کربن در خاک می‌تواند برای بسیاری از کسب‌وکارها به بخشی از سیاست مدیریت زمین تبدیل شود.

توسعه‌دهندگان املاک چگونه می‌توانند به جذب کربن کمک کنند؟

پروژه‌های ساختمانی و توسعه املاک معمولاً تأثیر قابل‌توجهی بر خاک دارند.

در بسیاری از پروژه‌ها، زمین تسطیح می‌شود، لایه سطحی خاک کنار زده می‌شود و بخش زیادی از پوشش گیاهی از بین می‌رود. همچنین استفاده از سطوح نفوذناپذیر مانند آسفالت و بتن می‌تواند جریان طبیعی آب را مختل کند.

اما توسعه شهری همیشه نباید به معنای حذف کامل ظرفیت زیستی زمین باشد.

توسعه‌دهندگان می‌توانند در طراحی پروژه‌های خود از اقداماتی مانند این استفاده کنند:

• حفظ بخش‌هایی از خاک سطحی؛
• ایجاد فضای سبز پیوسته؛
• استفاده از گیاهان بومی؛
• طراحی سطوح نفوذپذیر؛
• ایجاد باغ‌های بارانی؛
• توسعه بام‌های سبز؛
• و جلوگیری از فشردگی غیرضروری خاک.

این اقدامات فقط برای جذب کربن نیستند. آن‌ها می‌توانند روان‌آب‌های شهری را کاهش دهند، دمای محوطه را پایین بیاورند، کیفیت زیست‌محیطی پروژه را افزایش دهند و هزینه‌های مدیریت آب را نیز کمتر کنند.

برای توسعه‌دهندگان املاک، سلامت خاک می‌تواند به‌تدریج به یکی از معیارهای کیفیت پروژه تبدیل شود؛ همان‌طور که بهره‌وری انرژی و دسترسی به فضای سبز اهمیت پیدا کرده‌اند.

کارخانه‌ها و مجموعه‌های صنعتی چه نقشی دارند؟

بسیاری از کارخانه‌ها و تأسیسات صنعتی دارای زمین‌هایی هستند که استفاده عملیاتی مستقیمی ندارند.

این زمین‌ها ممکن است به‌صورت خالی، خاک‌برداری‌شده یا پوشیده از گیاهان نامناسب باقی بمانند. در برخی موارد نیز صرفاً با چمن‌های پرمصرف پوشانده می‌شوند که ارزش زیست‌محیطی محدودی دارند.

این فضاها می‌توانند به مناطق احیای خاک و پوشش گیاهی تبدیل شوند.

شرکت‌ها می‌توانند:

• گونه‌های گیاهی بومی بکارند؛
• پوشش دائمی ایجاد کنند؛
• فرسایش را کاهش دهند؛
• مواد آلی خاک را افزایش دهند؛
• و زیستگاه‌های کوچک برای پرندگان و حشرات ایجاد کنند.

حتی زمین‌های حاشیه‌ای در اطراف پارکینگ‌ها، انبارها و ساختمان‌های صنعتی نیز می‌توانند بخشی از یک برنامه گسترده‌تر مدیریت زمین باشند.

مزیت این رویکرد آن است که یک مجموعه صنعتی بدون تغییر در فعالیت اصلی خود، می‌تواند بخشی از اثرات محیط‌زیستی خود را کاهش دهد و کیفیت زیست‌محیطی زمین‌های تحت مدیریت خود را بهبود بخشد.

صنایع معدنی و استخراجی؛ از تخریب زمین تا احیای خاک

صنایع معدنی از جمله فعالیت‌هایی هستند که بیشترین تأثیر مستقیم را بر خاک و ساختار زمین دارند.

فرایند استخراج می‌تواند لایه‌های خاک را جابه‌جا کند، پوشش گیاهی را از بین ببرد و ساختار طبیعی اکوسیستم را مختل سازد.

اما پایان فعالیت استخراج، لزوماً نباید به معنای رها شدن زمین باشد.

برنامه‌های احیای معدن می‌توانند شامل این موارد باشند:

• بازگرداندن خاک سطحی؛
• اصلاح ساختار زمین؛
• کنترل فرسایش؛
• استفاده از گونه‌های بومی؛
• بازسازی زیستگاه‌ها؛
• و پایش بلندمدت کیفیت خاک.

اگر احیای خاک از مراحل اولیه طراحی پروژه در نظر گرفته شود، نتیجه بسیار بهتر از زمانی خواهد بود که شرکت در پایان فعالیت به فکر ترمیم زمین بیفتد.

در این رویکرد، خاک سطحی یک ماده دورریختنی نیست. باید آن را به‌درستی برداشت، نگهداری و دوباره استفاده کرد.

احیای موفق می‌تواند زمین آسیب‌دیده را به اکوسیستمی فعال‌تر تبدیل کند و ظرفیت ذخیره کربن را به‌تدریج افزایش دهد.

پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر نیز بر خاک اثر می‌گذارند

انرژی تجدیدپذیر معمولاً به‌عنوان بخشی از راه‌حل اقلیمی معرفی می‌شود. اما پروژه‌های خورشیدی، بادی و خطوط انتقال نیز زمین اشغال می‌کنند و می‌توانند بر خاک و زیستگاه‌ها اثر بگذارند.

اگر توسعه این پروژه‌ها بدون توجه به شرایط زمین انجام شود، ممکن است بخشی از فواید اقلیمی آن‌ها با آسیب به اکوسیستم‌های محلی همراه شود.

شرکت‌های انرژی می‌توانند در طراحی و نگهداری پروژه‌های خود، جذب کربن در خاک را نیز در نظر بگیرند.

برای مثال:

• کاهش میزان خاک‌برداری؛
• حفظ پوشش گیاهی میان تجهیزات؛
• استفاده از گونه‌های بومی؛
• جلوگیری از فرسایش؛
• کنترل تردد ماشین‌آلات؛
• و احیای زمین‌های آسیب‌دیده.

در مزارع خورشیدی، زمین زیر و اطراف پنل‌ها می‌تواند به‌جای خاک خالی، دارای پوشش گیاهی دائمی باشد.

در پروژه‌های بادی نیز جاده‌های دسترسی، پایه توربین‌ها و زمین‌های پیرامونی را می‌توان با حداقل تخریب مدیریت کرد.

به این ترتیب، یک پروژه انرژی پاک فقط تولید برق کم‌کربن را دنبال نمی‌کند؛ بلکه هم‌زمان از خاک، آب و تنوع زیستی نیز حمایت می‌کند.

زیرساخت‌ها؛ شبکه‌ای گسترده از زمین‌های قابل احیا

مالکان و مدیران زیرساخت‌ها اغلب زمین‌های بسیار وسیعی در اختیار دارند.

حاشیه جاده‌ها، خطوط راه‌آهن، خطوط لوله، فرودگاه‌ها، شبکه‌های برق و تأسیسات عمومی مجموعاً مساحت قابل‌توجهی را شامل می‌شوند.

این زمین‌ها معمولاً با هدف حفظ دسترسی، ایمنی و نگهداری مدیریت می‌شوند. اما شیوه مدیریت آن‌ها می‌تواند بر کیفیت خاک و تنوع زیستی اثر بگذارد.

برای مثال، حذف کامل پوشش گیاهی ممکن است فرسایش را افزایش دهد. استفاده مداوم از مواد شیمیایی نیز می‌تواند به سلامت خاک آسیب بزند.

در مقابل، مدیریت هدفمند پوشش گیاهی می‌تواند هم الزامات ایمنی را حفظ کند و هم به بهبود خاک کمک کند.

مالکان زیرساخت می‌توانند:

• گونه‌های بومی کم‌ارتفاع بکارند؛
• برنامه‌های کنترل فرسایش اجرا کنند؛
• از تخریب غیرضروری زمین جلوگیری کنند؛
• پوشش گیاهی دائمی ایجاد کنند؛
• و مسیرهای اکولوژیک را حفظ کنند.

به دلیل گستردگی این زمین‌ها، حتی اصلاحات کوچک نیز در مقیاس شبکه می‌توانند اثر قابل‌توجهی ایجاد کنند.

مزایای جذب کربن در خاک فراتر از کاهش انتشار است

ارزش خاک سالم را نباید فقط با مقدار کربنی که در آن ذخیره می‌شود سنجید.

پروژه‌های احیای خاک می‌توانند چندین فایده هم‌زمان ایجاد کنند.

بهبود نفوذ و نگهداری آب

خاک‌های سالم‌تر معمولاً آب را بهتر جذب و ذخیره می‌کنند.

این ویژگی می‌تواند شدت روان‌آب، آب‌گرفتگی و فرسایش را کاهش دهد. در دوره‌های کم‌بارش نیز رطوبت بیشتری برای پوشش گیاهی باقی می‌ماند.

برای کسب‌وکارهایی که در مناطق در معرض خشکسالی یا بارندگی شدید فعالیت می‌کنند، این مزیت می‌تواند مستقیماً با کاهش ریسک عملیاتی مرتبط باشد.

کاهش فرسایش

خاک بدون پوشش گیاهی در برابر باد و آب آسیب‌پذیر است.

فرسایش می‌تواند کیفیت زمین را کاهش دهد، مسیرهای آب را مسدود کند و به زیرساخت‌ها آسیب بزند.

افزایش مواد آلی و ایجاد پوشش دائمی می‌تواند ثبات خاک را بیشتر کند.

حمایت از تنوع زیستی

خاک سالم محل زندگی مجموعه بزرگی از میکروارگانیسم‌ها، قارچ‌ها و موجودات کوچک است.

بهبود خاک و ایجاد پوشش گیاهی بومی می‌تواند زیستگاه‌های متنوع‌تری برای حشرات، پرندگان و سایر گونه‌ها فراهم کند.

این موضوع به‌ویژه برای شرکت‌هایی اهمیت دارد که برنامه‌های تنوع زیستی یا حفاظت از طبیعت دارند.

افزایش مقاومت در برابر خشکسالی و هوای شدید

خاک‌هایی که مواد آلی بیشتری دارند، معمولاً ساختار و ظرفیت نگهداری آب بهتری دارند.

این ویژگی به گیاهان کمک می‌کند در دوره‌های خشکسالی مقاومت بیشتری داشته باشند و پس از بارندگی‌های شدید نیز آسیب کمتری ببینند.

بنابراین احیای خاک می‌تواند بخشی از استراتژی سازگاری با تغییرات اقلیمی باشد، نه فقط کاهش اثرات آن.

جذب کربن در خاک چه ارزشی برای کسب‌وکار ایجاد می‌کند؟

پروژه‌های احیای خاک علاوه بر مزایای محیط‌زیستی، می‌توانند برای شرکت‌ها ارزش سازمانی و اعتباری نیز ایجاد کنند.

تقویت عملکرد محیط‌زیستی

شرکت‌ها می‌توانند مدیریت خاک را به برنامه‌های پایداری و مسئولیت‌پذیری محیط‌زیستی خود اضافه کنند.

این موضوع به‌ویژه برای سازمان‌هایی اهمیت دارد که زمین، سایت صنعتی یا پروژه‌های زیرساختی گسترده دارند.

بهبود گزارش‌دهی ESG

برخی سازمان‌ها برای گزارش‌های محیط‌زیستی، اجتماعی و حاکمیتی خود به‌دنبال پروژه‌هایی هستند که نتایج قابل‌اندازه‌گیری ایجاد کنند.

احیای خاک، تنوع زیستی، کنترل فرسایش و مدیریت آب می‌توانند بخشی از این گزارش‌ها باشند؛ البته به شرط آنکه شاخص‌ها به‌درستی تعریف و پایش شوند.

بهبود رابطه با جامعه محلی

فعالیت‌های صنعتی و زیرساختی اغلب با نگرانی‌های محلی درباره زمین، آب و محیط‌زیست همراه‌اند.

پروژه‌های معتبر احیای خاک و طبیعت می‌توانند نشان دهند شرکت فقط به بهره‌برداری اقتصادی از زمین فکر نمی‌کند.

این اقدامات در صورت طراحی مشارکتی می‌توانند رابطه شرکت با ساکنان، نهادهای محلی و گروه‌های محیط‌زیستی را بهبود دهند.

کاهش ریسک عملیاتی

خاک سالم‌تر می‌تواند فرسایش، روان‌آب و آسیب‌پذیری در برابر برخی شرایط شدید را کاهش دهد.

در نتیجه، پروژه احیای خاک فقط یک هزینه محیط‌زیستی نیست. ممکن است بخشی از هزینه‌های نگهداری و ریسک‌های بلندمدت را نیز کاهش دهد.

از کجا باید شروع کرد؟

یک پروژه معتبر جذب کربن در خاک با کاشت چند درخت یا انتشار یک گزارش تبلیغاتی آغاز نمی‌شود.

نخست باید شرایط موجود زمین شناخته شود.

مرحله اول: ارزیابی خط پایه

شرکت باید بداند خاک در وضعیت فعلی چه شرایطی دارد:

• میزان مواد آلی چقدر است؟
• چه بخش‌هایی دچار فرسایش شده‌اند؟
• خاک تا چه اندازه فشرده است؟
• پوشش گیاهی موجود چیست؟
• آب چگونه در زمین حرکت می‌کند؟
• چه آلودگی‌هایی وجود دارد؟
• و کاربری گذشته زمین چه بوده است؟

بدون شناخت وضعیت اولیه، اندازه‌گیری تغییرات بعدی دشوار خواهد بود.

مرحله دوم: شناسایی فرصت‌های احیا

همه زمین‌ها به یک نوع مداخله نیاز ندارند.

در یک منطقه، کنترل فرسایش اولویت دارد. در منطقه‌ای دیگر، بازگرداندن خاک سطحی یا کاشت گونه‌های بومی مهم‌تر است.

انتخاب روش باید براساس اقلیم، خاک، نوع اکوسیستم و کاربری آینده زمین انجام شود.

مرحله سوم: طراحی برنامه بلندمدت

فرایند تشکیل مواد آلی خاک زمان‌بر است.

بنابراین پروژه‌های کوتاه‌مدت و نمایشی معمولاً نتیجه پایداری ایجاد نمی‌کنند.

شرکت باید برنامه‌ای چندساله برای اجرا، نگهداری و پایش داشته باشد.

مرحله چهارم: همکاری با متخصصان

پروژه‌های خاک به تخصص‌های مختلفی نیاز دارند:

• خاک‌شناسی؛
• بوم‌شناسی؛
• مدیریت آب؛
• طراحی منظر؛
• احیای زمین؛
• و پایش محیط‌زیستی.

همکاری با متخصصان کمک می‌کند مداخله‌ها با شرایط محلی سازگار باشند و از ایجاد پیامدهای ناخواسته جلوگیری شود.

مرحله پنجم: اندازه‌گیری و پایش

بدون پایش، نمی‌توان مشخص کرد پروژه واقعاً موفق بوده است یا نه.

شاخص‌های پایش می‌توانند شامل این موارد باشند:

• تغییر مواد آلی خاک؛
• میزان پوشش گیاهی؛
• نرخ فرسایش؛
• ظرفیت نفوذ آب؛
• تنوع گونه‌ها؛
• و پایداری پوشش در طول زمان.

شرکت‌ها باید در گزارش‌دهی خود میان نتایج واقعی، برآوردها و اهداف آینده تفاوت قائل شوند.

چرا جذب کربن در خاک جایگزین کاهش انتشار نیست؟

یکی از مهم‌ترین نکات درباره راهکارهای جذب کربن این است که نباید از آن‌ها به‌عنوان مجوزی برای ادامه انتشار استفاده شود.

یک شرکت نمی‌تواند از یک طرف انتشار مستقیم و غیرضروری خود را ادامه دهد و از طرف دیگر، با اجرای یک پروژه احیای خاک ادعا کند مسئله را حل کرده است.

جذب کربن در خاک باید مکمل کاهش انتشار باشد، نه جایگزین آن.

ترتیب منطقی اقدامات اقلیمی کسب‌وکارها می‌تواند چنین باشد:

1. اندازه‌گیری انتشار؛
2. حذف انتشارهای غیرضروری؛
3. افزایش بهره‌وری؛
4. جایگزینی انرژی و فرایندهای آلاینده؛
5. کاهش انتشار در زنجیره تأمین؛
6. و سپس توسعه راهکارهای جذب و احیای طبیعت.

این ترتیب برای حفظ اعتبار برنامه اقلیمی ضروری است.

در غیر این صورت، پروژه‌های طبیعت‌محور ممکن است به ابزاری برای سبزشویی تبدیل شوند.

مسئله اندازه‌گیری؛ چه مقدار کربن واقعاً ذخیره شده است؟

اندازه‌گیری کربن خاک ساده نیست.

مقدار کربن ممکن است در بخش‌های مختلف یک زمین متفاوت باشد. تغییرات فصلی، نوع نمونه‌برداری، عمق خاک و روش محاسبه نیز بر نتیجه اثر می‌گذارند.

علاوه بر این، کربن ذخیره‌شده باید برای مدت طولانی در خاک باقی بماند.

اگر زمین دوباره تخریب شود، پوشش گیاهی از بین برود یا خاک جابه‌جا شود، بخشی از کربن می‌تواند آزاد شود.

به همین دلیل، هر ادعای مربوط به جذب کربن باید چند پرسش را پاسخ دهد:

• خط پایه چگونه تعیین شده است؟
• نمونه‌برداری با چه روشی انجام شده؟
• تغییرات در چه بازه‌ای اندازه‌گیری می‌شوند؟
• پروژه چه مدت ادامه خواهد داشت؟
• چگونه از ماندگاری کربن محافظت می‌شود؟
• چه کسی نتایج را تأیید می‌کند؟

بدون پاسخ روشن به این پرسش‌ها، اعداد بزرگ درباره جذب کربن ممکن است بیشتر تبلیغاتی باشند تا علمی.

یک فرصت راهبردی برای شرکت‌های دارای زمین

همه کسب‌وکارها به یک اندازه امکان اجرای پروژه خاک ندارند.

این فرصت بیشتر برای سازمان‌هایی مناسب است که:

• مالک زمین‌های گسترده‌اند؛
• زیرساخت‌های طولی مدیریت می‌کنند؛
• پروژه‌های ساختمانی اجرا می‌کنند؛
• در معدن و انرژی فعالیت دارند؛
• سایت‌های صنعتی دارند؛
• یا مسئول احیای زمین پس از بهره‌برداری هستند.

این شرکت‌ها می‌توانند خاک را از یک دارایی پنهان به بخشی از استراتژی پایداری خود تبدیل کنند.

برای برخی کسب‌وکارها، بهترین نقطه شروع ممکن است پروژه‌ای کوچک در یک سایت مشخص باشد. هدف این پروژه باید یادگیری، طراحی روش پایش و شناخت محدودیت‌ها باشد.

پس از اثبات مدل، می‌توان آن را به سایر زمین‌ها و پروژه‌ها گسترش داد.

جمع‌بندی؛ خاک بخشی از زیرساخت اقلیمی کسب‌وکارهاست

خاک اغلب زیر پای ما قرار دارد، اما در برنامه‌های پایداری کمتر دیده می‌شود.

بسیاری از شرکت‌ها روی انرژی، پسماند و انتشار تمرکز می‌کنند، اما زمین و خاک را صرفاً بخشی از دارایی فیزیکی خود می‌دانند.

در حالی که خاک سالم می‌تواند:

• کربن ذخیره کند؛
• آب را بهتر مدیریت کند؛
• فرسایش را کاهش دهد؛
• تنوع زیستی را تقویت کند؛
• و مقاومت زمین را در برابر شرایط اقلیمی افزایش دهد.

این فرصت فقط متعلق به کشاورزان نیست.

توسعه‌دهندگان املاک، شرکت‌های معدنی، صنایع، شرکت‌های انرژی و مدیران زیرساخت می‌توانند در زمین‌های تحت اختیار خود به حفظ و احیای خاک کمک کنند.

اما برای آنکه این اقدامات معتبر باشند، باید براساس ارزیابی علمی، برنامه‌ریزی بلندمدت و پایش مستمر انجام شوند.

مهم‌تر از همه، جذب کربن در خاک نباید بهانه‌ای برای به تعویق انداختن کاهش انتشار باشد.

ارزش واقعی این راهکار زمانی آشکار می‌شود که در کنار کربن‌زدایی، حفاظت از تنوع زیستی و مدیریت مسئولانه زمین قرار گیرد.

در چنین شرایطی، خاک فقط محلی برای ساختن یا استخراج کردن نیست؛ بخشی از زیرساخت طبیعی کسب‌وکار و یکی از پایه‌های مقاومت اقلیمی آن است.